De snelle opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) stelt scholen voor een belangrijke keuze rondom het profielwerkstuk (PWS). Verbieden we het gebruik van AI, staan we het beperkt toe, of omarmen we het als vaste onderzoekspartner?
Omdat elke school een andere visie heeft op onderwijs, zelfstandigheid en digitale geletterdheid, is er niet één ‘juiste’ manier. Om docenten en PWS-begeleiders te ondersteunen, hebben we drie aanpasbare handreikingen ontwikkeld. Deze documenten kun je direct downloaden en gebruiken als fundament voor jullie eigen, schoolbrede AI-beleid.
Met deze drie zogenoemde ‘sporen’ kun je alle partijen binnen de school een passende richting bieden.
Welk spoor past bij uw school?
Hieronder vind je de uitleg van de drie sporen. Elk spoor is uitgewerkt in een compleet, bewerkbaar Word-document met daarin regels rondom brongebruik, fasering, begeleidingsgesprekken en beoordeling. U kunt het bestand downloaden door op de hyperlink te klikken.
Spoor 1: Zo min mogelijk AI
Dit spoor is ontworpen voor scholen die willen dat leerlingen zo veel mogelijk op eigen kracht werken en het gebruik van AI tot een minimum willen beperken. AI mag in dit spoor uitsluitend worden ingezet na voorafgaande toestemming van de begeleider en alleen wanneer dit strikt noodzakelijk is.
- Belangrijk om te weten: Als je als school hiervoor kiest, betekent dit in de praktijk dat het PWS vaker fysiek op school (onder toezicht) gemaakt zal moeten worden om de eigen inbreng te garanderen. Dit vraagt een grotere tijdsinvestering van docenten en begeleiders.
- Ideaal voor: Scholen waar ’traag denken’ en het volledig zelfstandig schrijven en onderzoeken centraal staan.
Spoor 2: De middenweg met AI
Dit spoor is momenteel voor de meeste scholen de meest logische en werkbare keuze. AI mag hierbij worden gebruikt als hulpmiddel, maar alleen voor specifieke taken die vooraf met de PWS-begeleider zijn afgesproken (zoals brainstormen of structuur controleren).
- Belangrijk om te weten: Dit spoor vereist dat je als begeleider aan de voorkant goed stuurt op het áárd van het onderzoek. Leerlingen moeten transparant vastleggen welke prompts ze hebben gebruikt en hoe ze de output kritisch hebben gecontroleerd. De leerling blijft altijd eigenaar van de inhoud en de conclusies.
- Ideaal voor: Scholen die leerlingen willen voorbereiden op een digitale wereld, maar de regie over het denkwerk strikt bij de leerling willen houden.
Spoor 3: AI omarmd
In dit spoor fungeert AI als een volwaardige onderzoekspartner. Leerlingen mogen AI breed inzetten (bijvoorbeeld voor data-analyse en codeerhulp), maar hier staan zeer strenge eisen tegenover. Ze moeten ‘deep research’ doen, verplicht zélf ruwe data verzamelen en elke stap in een uitgebreid AI-logboek verantwoorden.
- Belangrijk om te weten: Voor veel scholen is dit nu nog een brug te ver, maar de verwachting is dat dit over 5 tot 10 jaar de mainstream aanpak zal zijn. Het vraagt een hoog niveau van reproduceerbaarheid en een sterke mondelinge verdediging van de leerling.
- Ideaal voor: Vooruitstrevende scholen die sterk inzetten op academische integriteit, data-analyse en geavanceerde informatievaardigheden.
Hoe gebruikt u deze documenten?
De downloads zijn Word-bestanden met invulvelden (aangegeven met haken). Ze zijn ontworpen als sjabloon: bespreek met de vaksectie of directie welk spoor het beste aansluit bij jullie visie, vul de schoolspecifieke regels en deadlines in, en deel het document vervolgens als officiële handleiding met jullie examenleerlingen.
Alternatieven voor ChatGPT
De meeste leerlingen kennen ChatGPT van het Amerikaanse bedrijf OpenAI. Daarnaast zijn er uiteraard meer AI-tools die sterk op ChatGPT lijken, zoals Claude van Anthropic, Gemini van Google, Perplexity van Perplexity AI Inc. en MS Copilot van Microsoft. Al deze AI-tools zijn van Amerikaanse Big Tech bedrijven afkomstig.
Vanwege digitale autonomie-overwegingen is gebruik van Amerikaanse AI-tools niet altijd gewenst.
Europese alternatieven
Er zijn Europese alternatieven die aantrekkelijk kunnen zijn, vooral omdat we als universiteit digitale autonomie, Europese data-hosting en duidelijke privacyregels belangrijk vinden. Anderzijds bieden de bekende Amerikaanse of Chinese AI-tools in veel gevallen een wat betere gebruikerservaring en meer functionaliteiten. Als je om ethische redenen voor een Europees alternatief kiest, dan moet je er rekening mee houden dat dit op sommige punten om wat concessies kan vragen.
Hieronder vind je voorbeelden van Europese aanbieders die je kunt overwegen als een Europees alternatief beter bij je past.
- LeChat van het Franse bedrijf Mistral. Zet zelf training op jouw data in de instellingen uit.
- LUMO van het Zwitsers/Duitse bedrijf Proton. LUMO logt geen chats en traint geen AI-modellen op basis van jouw data.
Informatie het AI-beleid op de Universiteit Utrecht kunt u hier terugvinden.